پیشگفتار

اگر چه تعاون سابقه‌اي به بلنداي زندگي بشر دارد، اما به مفهوم امروزين آن به حوادث و انديشه‌هاي اواسط قرن ۱۹ میلادی بر مي‌گردد كه به دنبال پاسخ به شرایط بحرانی و غیرعادلانه ناشی از ظهور نظام سرمایه‌داری در كشورهاي غربي بوجود آمده بود. در پاسخ به اين بي‌عدالتي‌ها بود كه پیشگامان نهضت تعاون الگويي مبتني بر اصول و ارزش‌های اخلاقی را براي غلبه بر فقر، بیکاری و بی‌عدالتی ناشی از نظام مبتنی بر اقتصاد رقابتی ارائه نمودند. به دليل انساني بودن روش و منش بكار رفته در اين نهضت، اکثر کشورهای جهان با دارا بودن ساختارهای سیاسی ـ اقتصادی و سطح توسعه یافتگی متفاوت، اصول مطرح شده در اين الگو را به مثابه الگويي جهان‌شمول در دستور كار برنامه‌هاي توسعه خود قرار دادند. امروزه این امیدواری وجود دارد که تعاونی‌ها بتوانند در راستای تحقق اهداف هزاره به خصوص در زمینه توسعه اشتغال، فقرزدایی و گسترش عدالت اجتماعی و همچنین در زمینه از بین بردن مشكلات ناشی از عوارض گذار از اقتصاد متمرکز به اقتصاد بازار و تعدیل ساختاری، کمک‌های مؤثر و کارآمدی ارائه کنند. به دلیل سابقه طولانی تعاون، نظریات و ادبیات گسترده‌ای در این حوزه تولید شده است که ساماندهی آن‌ها از دل‌مشغولی‌ها و اهداف عمده فعالان حوزه تعاون بوده است. برای پاسخ به این دل‌مشغولی‌ها‌ بود که جمع‌آوری تجارب، تحقیقات و اندیشه‌های بشری در این حوزه و ساماندهی آن‌ها در قالب یک دانشنامه تخصصی در دستور کار وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و مؤسسه پژوهشي توسعه تعاون دانشکده اقتصاد و توسعه کشاورزی دانشگاه تهران قرار گرفت. «دانشنامه تعاون» که با همکاری 185 نفر از اعضای هیأت علمی دانشگاه‌ها و کارشناسان و متخصصین حوزه تعاون تدوین شده، اميد است بتواند مرزهای دانش تعاون را برای دانشگاهیان، محققین و اندیشمندان حوزه تعاون مشخص نماید و آن‌ها را در زمینه مطالعات و تحقیقات تعاون یاری رساند.

در تدوین و به ثمر رسيدن این دانشنامه، علاوه بر 185 نویسنده و مترجمی که در تهیه مداخل همکاری کرده‌اند، عزیزان زیادی نقش داشته‌اند. از این رو بر خود لازم می‌دانم تا از اعضای محترم شورای علمی که زمان زیادی را صرف تهیه، بررسی و تصویب مداخل دانشنامه کرده‌اند سپاسگذاری کنم. همچنین، از حمایت‌های بی‌دریغ وزرای محترم سابق و فعلی تعاون، کار و رفاه اجتماعی آقایان دکتر عبدالرضا شيخ‌الاسلامي و دکتر علی ربیعی و همچنین معاون محترم سابق و فعلی وزیر در امور تعاون، جناب آقایان دکتر غلامحسین حسینی‌نیا و مهندس حمید کلانتری که در تمام مراحل تدوین دانشنامه پشتیبان آن بودند، صمیمانه تشکر و قدردانی مي‌نمایم. درنهايت، از کارشناسان دبیرخانه، ویراستاران علمی، ادبی و صوری، حروف‌چینان، نمونه‌خوان‌ها و به ویژ از انتشارات علمی و فرهنگی که امور چاپ آن را به انجام رساندند، سپاسگزارم. امید است این دانشنامه گامی در جهت توسعه و تعمیق اندیشه تعاون در بین جامعه دانشگاهی و متخصصین حوزه تعاون در کشور اسلامی ایران باشد.         

مقدمه ای بر دانشنامه تعاون

کلمه دایرةالمعارف معادل واژه فرانسوی «آنسیکلوپدی» (Encyclopédie) است که از عبارت یونانی انکیکلیوس‍پایدیا اخذ شده است. مفهوم «آنسیکلوپدی» را «آموزش یا دانشی که در دایره‍ای گرد آمده باشد» تعريف كرده اند. کاربرد واژه فارسی «دانشنامه» توسط ابن سینا بیش از ۵۰۰ سال قبل از کاربرد واژه فرانسوی «آنسیکلوپدی» بوده است. دانشنامه كه معادل فارسى دائرةالمعارف عربى است، به مجموعه اي اطلاق مى شود كه اطلاعاتى جامع و در عين حال فشرده دربارة دانسته ها و يافته هاي بشر به صورت عمومی یا در یک زمینه خاص در اختيار خوانندگان مى گذارد. اولین دائرةالمعارف ها به قصد مطالعه و بررسی مستمر و توسط فردی واحد تهیه می شد و به گونه ای فراهم می آمد که جنبه متن درسی داشته باشد، و بدین سبب با دائرةالمعارف امروزی، که عمدتاً به عنوان مرجع به کار می رود و حاصل کار گروهی است، متفاوت بود. دانشنامه نويسي هم در جوامع غربي و هم در بين ملل اسلامي سابقه اي طولاني دارد. برخى ارسطو (84-22ق‍م) را پدر دانشنامه نويسى مى دانند، زيرا در آثارش به دانش هاي مختلف روزگار خود پرداخته و خلاصة يافته هاي خويش و دانسته هاي دانشمندان پيشين را براي آيندگان به يادگار نهاده است. برخى نيز اسپئوسيپوس، فيلسوف يونانى و شاگرد افلاطون (27-47ق‍م) را نخستين دانشنامه نويس مى دانند كه به روايتى گياهان و جانوران را طبقه بندي كرده بود. دانشنامه نویسی در قرون وسطی نیز رواج قابل توجهی داشت. از دانشنامه های این دوره می‍توان به دانشنامه «آيينة بزرگ» اشاره کرد که  توسط ونسان دوبووه (244م)، كشيش فرانسوي گردآوری شده است که در آن علوم رايج در عصر مؤلف و چكيده آراء دانشمندان يونانى، رومى و عبرانى ارائه شده است. قرن هشتم میلادی را بايد نقطه عطفى در علم دانشنامه نويسى دانست. از مهم‍ترين دانشنامه هاي اروپايى كه در اين دوره پديد آمد، دانشنامه بريتانيكاست كه چاپ نخست آن در بین سالهاي 771-768 میلادی منتشر شد. اين دانشنامه از جامع‍ترين و بزرگ‍ترين دانشنامه هاي انگليسى زبان به شمار می ‍رود.

نخستين دانشنامه علمى ايران را دانشمند بزرگ ايرانى ابونصر فارابى با عنوان احصاءالعلوم به زبان عربى به رشته تحرير درآورد و در آن به طبقه بندي علوم مختلف پرداخت. در این بین بى ترديد كهن‍ترين دانشنامه مهم فارسى مجموعه معروف به دانشنامه علايى است. پس از آن، دانشنامه هاي مهم ديگري به زبان فارسى تأليف شدند. دانشنامه هاي قديم، برخلاف دانشنامه هاي كنونى كه منابع مرجع به شمار می روند، در حكم كتابهاي درسى بودند و براي مطالعه دائم مورد استفاده قرار مى گرفتند. از سوی ديگر، همه دانشنامه هاي قديم موضوعى بودند و پيدايى دانشنامه هاي الفبايى پديده‍اي نسبتاً جديد است.

دانشنامه هاي كنونى را مى توان به دو دسته عمومى و تخصصى تقسيم كرد. دانشنامه هاي تخصصى خاص يك منطقه جغرافيايى، يك كشور، يك نژاد، يك دين، يك دوره زمانى يا يك شاخه علمى است. دانشنامه هاي كنونى در واقع مجموعه اي از مقالات جداگانه در موضوعات مختلف اند كه متخصصان هر موضوع به نگارش درآورده اند. هر مقاله علاوه بر اطلاعات تاريخى و بيان پيشينه موضوع، اطلاعات جديد و پيشرفت هاي كنونى را نيز در بر مى گيرد. حجم دانشنامه ها نيز متغير است و مى تواند از يك جلد تا ده ها جلد و در مواردي حتى بيش از صد جلد باشد. در دانشنامه هاي امروزي براي راهنمايى بيشتر خوانندگان از ابزارهاي كمكى مانند نمايه هاي الفبايى و موضوعى، فهرست مآخذ، ارجاعات درون متن، فهرست منابع براي مطالعه بيشتر، جدولها، نمودارها، نقشه ها و تصويرها نيز استفاده مى شود. امروزه الگوی جدیدی در دانشنامه نويسى پديد آمده و آن پيدايى دانشنامه هايى به صورت لوح‌هاي فشرده و ظهور دانشنامه هاي ديجيتال و اينترنتى است.

عنوان دانشنامه را نخستین بار ابن سینا در کتاب دانشنامه علایی به کار برد. در دوران معاصر استفاده از این واژه به جای دایرةالمعارف رایج شده است. دانشنامه هایی که اکنون استفاده می شوند از گسترش لغتنامه های قرن هجدهم به اینجا رسیده اند. در لغتنامه ها، واژه ها و معنی ها و گاهی اطلاعات اندکی درباره واژه و ریشه یابی آن جمع آوری شده اند؛ این اطلاعات معمولاً به گونه ای است که به طور کامل نیاز خواننده را برطرف نمی کنند. از این رو دانشنامه ها برای آگاهی دادن فراتر در مورد آن موضوع (یا واژه) پدید آورده شدند. همچنین، یک دانشنامه نسبت به لغتنامه دارای اطلاعاتی همچون نقشه و تصویر، کتاب‍شناسی و آماره نیز می تواند باشد. امروزه رشته های تخصصی برای تعمیق و توسعه دانش در حوزه های خاص، سعی می کنند تا از طریق تدوین دانشنامه تخصصی به تعیین و تدقیق مفاهیم، دیدگاه ها و دامنه دانش مربوط به خود بپرداند. زیرا هر واژه به صورت جدا از سایر واژه ها و کلمات، معنای ثابت و مشخصی دارد که از آن می‍توان به جوهر معنایی تعبیر کرد، اما همین واژه آن‍گاه که به نظام و دستگاه خاصی از تصورات و مفاهیم ( همچون یک علم) وارد شود، در تعامل با واژگان و تصورات آن دستگاه، وارد «واژگان تخصصی آن علم» می شود و معنای نسبی (مصطلح) می‍یابد. از این رو اصطلاحات در ابتدا معنایی عرفی و همه فهم دارند ولی با ورود به یک علم و در تعامل با تصورات، مفاهیم، اقتضائات و نیازهای موجود در آن علم، معنای عرفی و اساسی آن‌ها تغییر کرده و دارای معنای نسبی می‍شوند و همین اصطلاحات، برداشت ها، نظریات و راهبردها هستند که در دانشنامه ها مورد بحث قرار می‍گیرند. پس «دانشنامه» در اصطلاح به «نام ه‍ای حاوی دانش و علم و نامه‍ای که در آن از دانش سخن رفته باشد» گفته می شود و آن را خلاصه ای از اطلاعات وآگاهی های دقیق، متقن و روزآمد در همۀ رشته های بشری یا رشته ای خاص دانسته اند که پژوهشگر برای یافتن پاسخ سؤال خود در اولین گام به آنها مراجعه می کند و کلید کار خود را از این طریق به دست می آورد. البته چنین مجموعه ای هرگز پاسخ نهایی را در اختیار او قرار نمی دهد؛ زیرا در دانشنامه، اهم مطالب مربوط به موضوعات و مباحث مورد اختلاف و دیدگاه های گوناگون مطرح می شود و مراجع و منابع دست اولی که محقق می تواند در گام بعدی به آن‍ها مراجعه کند، ذکر می‍شود. از اين‍رو دانشنامه، راهنما و جهت دهنده و یاری رسان پژوهنده، برای سیر در مسیر تحقیق است.

در ادامه اين حركت مبارك در تدوين دانشنامه ها و بسط شناخت بشري به صورت موضوعي و منسجم، در حوزه تعاون نيز اين تلاش‍ها صورت گرفت تا با تدوین "دانشنامه تعاون" گامی اساسی در حوزه توسعه دانش تعاون در کشور برداشته شود. دانشنامه تعاون نخستين دايره المعارف مرجع و معيار به منظور رفع نیازهای تخصصی پ‍‍ژوهشگران، دانشجويان و كليه علاقه مندان به مباحث در حوزه تعاون مي‍باشد که به كوشش جمعي از استادان و پژوهشگران حوزه تعاون، اقتصاد، جامعه شناسي، مديريت، حقوق، علوم سياسي، جغرافيا، ترويج و توسعه روستايي تدوين شده است. این دانشنامه به زبان فارسی (همراه با معادل انگلیسی مداخل) به صورت الفبايي طبقه بندی شده است و بی شک نگارش دانشنامه تعاون به سبك جديد، اقدامي ضروري و ارزشمند در این حوزه تلقی می شود. دانشنامه تعاون اهداف متعددي را مدنظر داشت كه مهم‍ترين آنها عبارت بودند از:

1. توسعه دانش تعاون از طریق مدون‍سازي و مكتوب كردن اطلاعات و دانش در حوزه تعاون
2. تدقیق مفاهیم، دیدگاه‍ها و دامنه دانش و اندیشه های حوزه تعاون
3. رفع نیازهای تخصصی پ‍‍ژوهشگران، دانشجويان و كليه علاقه مندان به مباحث حوزه تعاون
4. کمک به فرهنگ‍سازي و بسط دانش تعاون در حوزه های تخصصی و مجامع علمی

روش کار در تدوين اين دانشنامه، همان فرآيندي بود كه در تدوين دیگر دانشنامه‌ها مد نظر قرار مي‍گيرد. یعنی، در ابتدا «شوراي علمی دانشنامه» برای مدخل‍یابی، با بررسي کتاب های مرجع در زمینه تعاون، ليستي از مداخل مهم و پرکاربرد در ادبیات تعاون را انتخاب و در جلسات متعدد مورد بحث و تصويب قرار داد. سپس برای تکمیل فهرست مداخل از سایر منابع نظیر منابع زیر بهره گیری شد:

- مجلات تخصصی تعاون؛ بین المللی و داخلی

- بررسی فهرست محورها و مقالات همایش های بین المللی و ملی

- مرور فهرست دروس دانشگاه های معتبر در زمینه تعاون

- مرور فهرست کتاب ها، مقالات و پروژه های تحقیقاتی در شبکه اینترنت

- ساير منابع مرتبط با حوزه تعاون

فرآيند مدخل‍يابي و بررسي و تصويب آن‍ها از ابتدا تا انتهاي تدوين دانشنامه همچنان در دستوركار قرار گرفت تا در جريان تدوين دانشنامه به صورت سيال مورد بررسي و انتخاب قرار گيرند. موضوع تدوين دانشنامه از طريق سايت، نصب اطلاعيه در دانشگاه ها و مراكز پژوهشي مرتبط و ارسال ايميل و ارتباط با اساتيد و متخصصين اطلاع رساني شد و مداخل تصويب شده در اختیار اساتید و محققین حوزه تعاون، اقتصاد، جامعه شناسي، مديريت، حقوق، علوم سياسي، جغرافيا، ترويج، توسعه روستايي و ساير رشته هاي مرتبط قرار گرفت تا نسبت به تدوین مقالات اقدام کنند.

همزمان با تهيه مداخل، براي هماهنگی بیشتر در زمینه شیوه نگارش مقالات، ابتدا راهنماي نگارش مقالات، تهیه و در اختیار نویسندگان قرار گرفت. مقالات پس از طي مراحل داوري، اعمال اصلاحات توسط نويسندگان، براي انجام ويراستاري علمي و ادبي، در اختيار كميته ويراستاري قرار گرفت. 

ساختار دانشنامه به صورت الفبايي تنظيم شده است و براي سهولت در مطالعه مقالات، مباحث نيازمند توضيح بيشتر در متن هر مقاله، به مقالات مربوطه ارجاع داده شده اند. این دانشنامه با حدود 300 مدخل در دو جلد به زبان فارسي تدوین و منتشر شده است. مسئولیت مداخل به عهده نویسندگان بوده و دانشنامه از نظرات و پیشنهادهای صاحب نظران و پژوهشگران استقبال می نماید.

در تدوين اين دانشنامه كه با همت «مؤسسه پژوهشي توسعه تعاون» دانشكده اقتصاد و توسعه كشاورزي، پرديس كشاورزي و منابع طبيعي دانشگاه تهران و «وزارت تعاون، كار و رفاه اجتماعي» به انجام رسيده است، بزرگواران زيادي در طول 5/2 سال انجام كار همكاري داشته اند كه از همه آنها صميمانه تقدير و تشكر می گردد.

اعضای شورای علمی

دکتر خلیل کلانتری،                               دانشگاه تهران

دکتر علی اسدی،                                 دانشگاه تهران

دکتر سید صفدر حسینی کوزوکی،         دانشگاه تهران

دکتر علی اکبر براتی،                            دانشگاه تهران

دکتر غلامحسین حسینی‍نیا،                      دانشگاه تهران

دکتر علیقلی حیدری،                              وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی

دکتر  سید حمید موحد محمدی،               دانشگاه تهران

دکتر حجت ورمزیاری،                              دانشگاه تهران

 

لینک جلد اول دانشنامه ​​​

​​​​​​​

لینک جلد دوم دانشنامه 

 

​​​​​​​