دانشکده اقتصاد و توسعه کشاورزی

سند راهبردی و عملیاتی تحول دانشکده اقتصاد و توسعه کشاورزی

(افق ۱۴۱3: به سوی نوآوری، جامعه‌محوری و پیشگامی)​​​​​​​

مقدمه و ضرورت تحول     
​​​​​​​  نظام آموزش عالی کشاورزی ایران با چالش‌های بنیادینی روبروست. کاهش علاقه‌مندی داوطلبان، گسست میان دانشگاه و نیازهای واقعی بخش کشاورزی و ضعف در اشتغال فارغ‌التحصیلان، تهدیدی جدی برای حیات رشته‌های کشاورزی است. مسئله پایداری در آموزش عالی کشاورزی برای قریب به چهار دهه است که مورد بررسی محققان این حوزه قرار دارد. از سوی دیگر، پارادایم جهانی کشاورزی از «تولید صرف» به «مدیریت دانش و سیستم‌های نوآوری» تغییر کرده است. این سند با تلفیق تجربیات جهانی و بومی‌سازی آن‌ها بر اساس واقعیت‌های نهادی ایران، نقشه‌راهی برای گذار از یک «دانشکده آموزش و پژوهش ‌محور» به یک «اکوسیستم نوآوری و یادگیری اجتماعی» ارائه می‌دهد. بر مبنای پارادایم نوین تحقق شاخص‌های کشاورزی پیشرفته و حساس به اقلیم در سطح بین المللی؛ دنیای امروز کشاورزی صرفاً دنیای «تولید» نیست، بلکه عرصه «مدیریت دانش»، «نوآوری‌های فناورانه» و «سیستم‌های اجتماعی پیچیده» است. دانشکده اقتصاد و توسعه کشاورزی در پاسخ به این تحول پارادایمی و با هدف گذار از یک واحد آموزشی به سیاق سابق به یک «اکوسیستم یادگیری و نوآوری» از یک سو و از سوی دیگر در نظر گرفتن برنامه راهبردی افق 1413 دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران؛ برنامه تحول خود را در چهار فصل تعریف می‌نماید. این برنامه تحولی شامل پیش نیازهای مرتبط با جذب اعضای هیات علمی جدید در قالب فراخوان‌های جذب، راه‌‎اندازی و تاسیس واحدها و آزمایشگاه‌های پشتیبان، راه‌اندازی واحد مدیریت محتوا و رسانه و تدوین برنامه اجرایی خواهد بود که به موازات تهیه خواهد شد. 

در این سند ظرفیت‌های تاسیس گروه‌های آموزشی جدید مطرح شده است. با علم به این موضوع که فلسفه وجودی گروه‌های جدیدالتاسیس بایستی ریشه در دانش انباشته و طراحی هوشمندانه داشته و به نحوی منطبق با واقعیات و نیازهای علمی در عرصه‌های مختلف کشاورزی و منابع طبیعی باشد، دو رویکرد کلی مورد توجه خواهد بود. در فاز اول تلاش خواهد شد در کنار دانش انباشته در سه گروه آموزشی دانشکده در حوزه‌های مختلف علوم اقتصادی، رفتاری و اجتماعی کشاورزی، آزمایشگاه‌ها و اندیشکده‌ای با میزهای مرتبط راه‌اندازی شود که محفلی برای طراحی دقیق گروه‌های آموزشی باشد. به نحوی که به خوبی در نظام مسائل کشاورزی و منابع طبیعی کشور جایگیری کرده و تلفیق تئوری با عمل باشد. در فاز دوم و بر مبنای درس‌های آموخته شده از فاز اول، گروه‌های جدید معرفی خواهند شد. در جدول(1)، نام گروه‌های آموزشی فعال دانشکده قید شده است. در افق سه ساله پیش رو تمرکز محوری و ماموریت اصلی هر گروه قید شده است. تدوین این ماموریت‌ها ایجاد زمینه لازم برای تاسیس گروه‌ها و رشته‌های جدید و جایگزینی آنها خواهد بود.

جدول 1- بازتعریف ماموریت گروه‌های فعال دانشکده اقتصاد وتوسعه کشاورزی(تبیین وضع موجود)

در قالب جدول(2)، بر پایه دانش قبلی و همچنین بررسی تجربیات بین المللی؛ 5 حوزه کلان هدف‌گذاری خواهد شد که هسته شکل‌گیری گروه‌های آتی دانشکده و با رعایت اصل جایگزینی تدریجی خواهد بود. خلق چنین گروه‌هایی طبیعتاً بایستی بر مبنای تجربیات در سطح کوچک مقیاس و جهت دهی به تحقیقات جاری و 5 سال آتی گروه‌های آموزشی باشد که لزوم توسعه اکوسیستم دانشکده را در قالب برخی آزمایشگاه‌ها و مراکز مطرح می‌نماید.

جدول 2- نام گروه‌های در دست تاسیس در افق 5 سال آتی و بر مبنای درس‌های آموخته شده از تجربیات مراکز آزمایشگاهی و اندیشکده‌ دانشکده اقتصاد و توسعه

در قالب جدول(3)، نیز مشخص شده است که چگونه هر گروه آموزشی مسئولیت طراحی 2 رشته از لیست جدول(2)، را  خواهد داشت. طبیعتاً در اجرای هر 6 گروه پیشنهادی به عنوان نقطه تمرکز هر سه گروه فعال جاری دانشکده مشارکت خواهند داشت. نام این گروه‌ها قطعی نیست و در این بازه زمانی به روزرسانی خواهد شد. نظر به امکانات دانشکده نیز فعال سازی آنها در یک افق زمانی معین ممکن خواهد بود.

جدول 3- تعامل گروه‌های فعلی و گروه‌های در دست تاسیس (دورنمای اکوسیستم دانشکده)

بر پایه چشم‌انداز مشترک هر سه گروه آموزشی دانشکده و در قالب 5 فصل برنامه راهبردی و عملیاتی دانشکده معرفی شده است.

فصل اول: تدوین محورهای استراتژیک

چشم‌انداز ۱۴۱3: دانشکده اقتصاد و توسعه کشاورزی، مرجع ملی نوآوری و مطالعات اقتصادی،اجتماعی، رفتاری و انسانی در کشاورزی ایران خواهد بود؛ واحدی که در آن آموزش، پژوهش و سیاست‌گذاری به صورت یکپارچه برای حل چالش‌های واقعی (توسعه منابع انسانی، امنیت غذایی، و معیشت پایدار روستایی) عمل می‌کند.

مأموریت: مأموریت ما، پیشروی در تولید دانش و تربیت متخصصانی است که مرزهای علوم انسانی، اجتماعی و رفتاری را با فناوری‌های نوین داده‌محور پیوند می‌زنند تا رهبری تحول پایدار در نظام‌های غذایی و جامعه کشاورزی ایران را بر عهده بگیرند. ما متعهدیم با تکیه بر «آینده‌پژوهی»، «هوش مصنوعی» و «مهندسی رفتار»، مرجع علمی پاسخگویی به چالش‌های پیچیده زیست‌محیطی و اقتصادی باشیم و از طریق بازآفرینی الگوهای کارآفرینی و گردشگری روستایی، تاب‌آوری معیشتی و عدالت اجتماعی را در زیست‌بوم کشاورزی ایران نهادینه سازیم. آموزش بین‌رشته‌ای و یادگیری مسئله‌محور، پژوهش تقاضامحور و هم‌آفرینی با صنعت و جامعه و تربیت دانش‌آموختگانی کارآفرین، مسئولیت پذیر و توانمندسازی جوامع محلی ارکان محوری سازنده فلسفه وجودی این ماموریت هستند.

زمینه نیاز به استراتژی تحول

پیش از تشریح برنامه‌های تحولی، واکاوی علل کاهش مستمر علاقه‌مندی داوطلبان و افت کمی و کیفی ورودی به رشته‌های کشاورزی ضروری است. این چالش ریشه در دو بُعد زير دارد:

الف) بُعد محیطی (فراساختاری): این عوامل عمدتاً خارج از حیطه اختیارات مستقیم گروه‌های آموزشی و مرتبط با سیاست‌های کلان است. موارد شاخص عبارتند از:

• تغییر نگرش و کاهش توجه نسبی ارکان حکمرانی (دولت، جامعه و بخش خصوصی) به بخش کشاورزی.
• توسعه کمی گسترده و بی‌ضابطه نظام آموزش عالی طی دهه‌های گذشته.
• سیاست‌های بومی‌گزینی دانشجو بدون ملاحظات کیفی لازم.

این عوامل در درازمدت به تضعیف تدریجی کیفیت ورودی دانشجویان کشاورزی انجامیده است.

ب) بُعد درونی (ساختاری ـ محتوایی): این بخش در حوزه مسئولیت و اختیارات گروه‌های آموزشی قرار دارد و نقاط ضعف عمده آن عبارتند از:

• عدم بازآفرینی و به‌روزرسانی رشته‌ها و محتوای آموزشی متناسب با تحولات علمی، فناورانه، فرهنگی و اجتماعی.
• کم‌توجهی نظام آموزشی فعلی به ضرورت ارتقای مهارت‌های فردی، اجتماعی، کارآفرینی و نوآوری در دانشجویان.
• ضعف ارتباط مستمر و مؤثر دانشگاه با بخش‌های اجرایی، صنعتی و خصوصی.
• عدم مشارکت جدی مراکز دانشگاهی در حل مسائل واقعی و مبتلابه جامعه.

ترکیب این کاستی‌های درونی با عوامل محیطی، به کاهش جذابیت رشته‌های کشاورزی و عمیق‌تر شدن گسست دانشگاه از سایر بخش‌های جامعه انجامیده است.

طبیعتاً هرگونه تغییر ساختاری بدون توجه به ریشه‌های بحران، محکوم به شکست است و در تراز تدوین استراتژی برنامه تحولی حاضر این مهم مورد توجه قرار گرفته است. خلاصه چالش‌های اصلی بر مبنای رویکرد تفکر سیستمیک عبارتند از:

• بحران ورودی: عدم اقبال دانش‌آموزان با توان بالای علمی و تصویر منفی اجتماعی نسبت به رشته‌های کشاورزی.
• بحران خروجی: فقدان مهارت دانش‌آموختگان و احساس بی‌آیندگی شغلی.
• بحران محتوایی: فاصله داشتن سرفصل‌ها از تحولات فناوری و اجتماعی.
• بحران اجتماعی: مناسب نبودن برند رشته‌های کشاورزی و نامعین بودن ساختار شغلی آن در بین عموم جامعه.

در پاسخ به موارد فوق محورهای چهارگانه تحول (استراتژی‌ها) به شرح زیر مورد توجه قرار خواهد گرفت:

محور اول: بازآفرینی ارزش اجتماعی و نوسازی آموزشی (تحول در سرمایه انسانی)

این محور ترکیبی از «بازاریابی اجتماعی رشته» و «تغییر ساختار خدمات و تحولات گروه‌های آموزشی دانشکده» است.

1. اقدام فوری (فاز صفر): کمپین ملی تصویرسازی: راه‌اندازی تورهای دانش‌آموزی، تولید محتوای رسانه‌ای از کشاورزی مدرن، مجله مالتی مدیا (تلویزیون اینترنتی کشاورزی) و معرفی چهره‌های موفق برای جذب نخبگان.
2. بازتعریف گروه‌های آموزشی: گذار از نسل اول ترویج و آموزش کشاورزی به  نسل دوم ترویج موسوم به نوآوری و سیستم‌های اجتماعی کشاورزی با تمرکز بر مدیریت اکوسیستم‌های نوآوری و تسهیل‌گری. برگزاری رویداد جشن نیم قرن رشته ترویج و آموزش کشاورزی در ایران و معرفی نسل دوم ترویج و آموزش کشاورزی در آموزش عالی کشاورزی با رویکرد نوین.
3. یادگیری مسئله‌محور: جایگزینی بخشی از دروس نظری با «کارگاه‌های حل مسئله» و تعریف فرصت‌های کارورزی واقعی در روستاها، آزمایشگاه‌ها و واحدهای جدید التاسیس دانشکده و شرکت‌ها و صنایع کشاورزی و غذایی بخش خصوصی.

محور دوم: توسعه اکوسیستم نوآوری و کارآفرینی (تحول در ساختار فیزیکی)

ایجاد زیرساخت‌هایی که تبدیل فضا به فرصت را ممکن سازد.

1. تأسیس مرکز نوآوری و کارآفرینی دانشجویی: تغییر کاربری کتابخانه دانشکده به فضای کار اشتراک برای استقرار تیم‌های استارتاپی و برگزاری رویدادهای ایده‌پردازی. برگزاری کارگاه‌های مستمر «توسعه مهارت‌های نرم» مانند ارائه مؤثر، مذاکره و کار تیمی در کنار تمرین برگزاری رویدادهای کارآفرینی و تولید محتوا محور فعالیت‌های این مرکز است.
2. آزمایشگاه نوآوری اجتماعی روستایی: بر خلاف مدل‌های صرفاً صنعتی، این آزمایشگاه بر طراحی مدل‌های کسب‌وکار کوچک‌مقیاس روستایی و نوآوری‌های نهادی تمرکز دارد. هدف اصلی این آزمایشگاه تعریف پروژه مشترک بین سه گروه آموزشی بر پایه مصداق‌های نوآوری‌های اجتماعی و نمونه‌سازی آنها با همکاری دستگاه‌های اجرایی و سازمان‌های غیر دولتی است.
3. رصدخانه کارآفرینی و امنیت غذایی: ایجاد مرکزی برای پایش داده‌های کسب‌وکارهای کشاورزی و انتشار گزارش‌های سیاستی جهت هدایت سرمایه‌گذاران. این واحد، «اتاق فکر» دانشکده خواهد بود. رصد و پایش  و جمع‌آوری مستمر داده‌ها در مورد روندهای کسب‌وکارهای کشاورزی، شناسایی فرصت‌های نوظهور (مانند گردشگری کشاورزی، کشاورزی دیجیتال)، مطالعات رفتاری کارآفرینان کشاورزی و گلوگاه‌های موجود در توسعه کسب‌و‌کارهای کوچک مقیاس، اصلی‌ترین ماموریت این واحد است. انتشار گزارش‌های دوره‌ای و «بسته‌های سیاستی» برای ارائه به تصمیم‌گیران دولتی و سرمایه‌گذاران ماموریت با اولویت بالای این واحد تعریف خواهد شد. از سویی داده‌های این رصدخانه، خوراک اصلی «مرکز نوآوری و کارافرینی دانشجویی» و «مرکز هم‌آفرینی و نمونه سازی» برای تعریف پروژه‌ها خواهد بود.
4. تأسیس اندیشکده اقتصاد و توسعه کشاورزی پایدار: این اندیشکده به‌عنوان پشتیبان فکری دانشکده، مسئول تولید دانش کاربردی در حوزه‌های امنیت غذایی، مدیریت منابع آب، توسعه پایدار، اقتصاد زیستی، تحلیل زنجیره ارزش غذایی و سیاست‌های امنیت غذایی و ... خواهد بود. این اندیشکده در راستای ماموریت دانشکدگان به عنوان قطب مطالعاتی امنیت غذایی تشکیل خواهد شد. اندیشکده اقتصاد و توسعه کشاورزی پایدار، فراتر از یک نهاد آکادمیک، به عنوان دیده بان امنیت غذایی کشور عمل خواهد کرد تا با رویکردی بین‌رشته‌ای، چالش‌های پیچیده مدیریت منابع آب و اقتصاد زیستی را به فرصت‌های توسعه پایدار تبدیل کند. ساختار عملکردی این اندیشکده متشکل از میزهای زیر خواهد بود:

• میز امنیت غذایی و دیپلماسی کشاورزی: تحلیل زنجیره تأمین کالاهای اساسی و رصد بازارهای جهانی.
• میز تحولات پداگوژیک و محیط‌های یادگیری در آموزش عالی کشاورزی: تحلیل روندهای پیش روی آموزش عالی کشاورزی از منظر محیطهای یادگیری-یاددهی
• میز اقتصاد زیستی: بررسی ارزش افزوده محصولات فرعی کشاورزی و ضایعات.
• میز حکمرانی آب: تدوین مدل‌های اقتصادی برای مدیریت تقاضای آب.
• میز آینده‌پژوهی مسائل توسعه روستایی: پیش‌رانهای مهاجرت‌ها و تحولات جوامع محلی.
• میز تحلیل بازار و زنجیره ارزش: هوشمندسازی قیمت‌گذاری و حذف واسطه‌های غیرضروری.

5. راه اندازي تلويزيون اينترنتي یوتاک (UT-Agri): راه‌اندازی یک تلویزیون اینترنتی (IPTV) تخصصی در دانشکده اقتصاد و توسعه کشاورزی، گامی استراتژیک برای تبدیل «دانش تخصصی» به «ثروت عمومی» است. اين تلويزيون بر شکاف میان «تولید علم» در آزمایشگاه‌ها و «اجرا» در مزرعه و مستند سازي دانش بومي كشاورزي تمرکز دارد. افزایش تعداد قراردادهای ارتباط با صنعت، برندینگ ملی و بین‌المللی برای دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی و ارتقای سطح دانش فنی بهره‌برداران و در نهایت امنیت غذایی کشور به عنوان سه ركن قابل انتظار از اين ساختار است. ضرورت راه اندازي تلويزيون اينترنتي شامل موارد زير است:‌

• گذر از ترویج سنتی به نظام نوآوري كشاورزي و ترویج دیجیتال: روش‌های قدیمی (نشریات کاغذی یا کلاس‌های حضوری) سرعت و فراگیری لازم را ندارند. تلویزیون اینترنتی محتوای علمی را به زبان ساده و در لحظه به کشاورز و بهره‌بردار می‌رساند.
• مرجعیت علمی دانشکدگان: دانشگاه تهران به عنوان نماد آموزش عالی، باید مرجعیت خود را در فضای مجازی تثبیت کند تا از انتشار اخبار غیرعلمی و زرد در حوزه کشاورزی جلوگیری شود كه از ماموريتهاي ترويج و آموزش كشاورزي كشور است.
• نمایش ظرفیت‌های فناورانه: بسیاری از دستاوردهای شرکت‌های دانش‌بنیان مستقر در دانشکدگان کشاورزی (کرج) مغفول مانده‌اند؛ این رسانه ویترین دستاوردهای نوین خواهد بود.
• ارتباط مستقیم با بازار و اقتصاد: با توجه به هویت «دانشکده اقتصاد و توسعه کشاورزی»، این شبکه می‌تواند تحلیل‌های روز بازار، پیش‌بینی‌های اقتصادی و مدل‌های بهره‌وری را به ذینفعان ارائه دهد.

الزامات راه اندازی برای اینکه طرح از حالت تئوری خارج شود، باید به چهار رکن اصلی را دربربگيرد.

الف) زیرساخت فنی

• پلتفرم پخش: استفاده از بسترهای بومی (مانند آپارات یا تلوبیون) یا طراحی یک اپلیکیشن اختصاصی تحت وب.
• تجهیزات تولید محتوا: استودیو کوچک (کروماکی)، دوربین‌های باکیفیت و سیستم تدوین.
• پهنای باند: سرورهای اختصاصی برای پخش زنده همایش‌ها و کارگاه‌ها.

ب) ساختار تولید محتوا

• مستندهای ترویجی: نمایش موفقیت‌های کشاورزان پیشرو با تحلیل علمی اساتید.
• برنامه‌های گفتگو محور: چالش‌های روز فناوری و  اقتصاد کشاورزی با حضور مسئولان و اساتید.
• آموزش‌های کوتاه: ویدیوهای ۳ دقیقه‌ای درباره علوم و فنون نوین کشاورزی در عرصه‌های مختلف

ج) منابع انسانی

• تشکیل شورای سیاست‌گذاری (متشکل از اعضای هیئت علمی گروه های دانشکده اقتصاد و توسعه کشاورزی).
• تیم فنی (تصویر‌بردار، تدوین‌گر و ادمین شبکه‌های اجتماعی).
• بهره‌گیری از ظرفیت دانشجویان مستعد (به عنوان کار دانشجویی) برای اجرا و تولید.

د) الزامات قانونی و حمایتی

• کسب مجوزهای لازم از روابط عمومی دانشگاه تهران و در صورت نیاز ساترا.
• جذب اسپانسر از بخش خصوصی (تولیدکنندگان کود، سم، ماشین‌آلات) برای تأمین هزینه‌ها.

در مجموع تنها گروه دانشكدگان كشاورزي و منابع طبيعي كه بر روي رسانه و تحليل پيام و ارتباطات؛ كار آموزش و پژوهش انجام مي دهد گروه ترويج و آموزش كشاورزي است كه سالها اين ظرفيت به علت نبود دسترسي به استوديوهاي مجهز مغفول مانده است. از سويي کشاورزی بدون سودآوری پایدار نیست؛ این تلویزیون می‌تواند پیوند‌دهنده «تکنیک فنی» با «توجیه اقتصادی» باشد كه ظرفيت گروه اقتصاد كشاورزي در حضور چنين ساختاري به راحتي به كار گرفته خواهد شد. در این رابطه از ظرفیت تالار ترویج موسسه آموزش و ترویج کشاورزی سازمان تات نیز استفاده خواهد شد. شعار این تلویزیون «یوتاک؛ نبض مدرن کشاورزی ایران» است.

مدل مالی این ساختار بر پایه اقتصاد دانش‌بنیان بنا شده است؛ به گونه‌ای که با ایجاد ارزش افزوده برای بخش خصوصی و کاهش ریسک تصمیم‌گیری برای بخش دولتی، پایداری مالی خود را تضمین کرده و از وابستگی به بودجه‌های دولتی فاصله می‌گیرد.

محور سوم: پژوهش تقاضامحور و هم‌آفرینی (تحول در پژوهش)

1-گذار از «مقاله» به «مسئله» و اتصال دانشگاه به جامعه.

مرکز هم‌آفرینی و نمونه‌سازی: این واحد به عنوان واسط میان دانشگاه و صنعت عمل کرده و نیازهای بخش خصوصی و دولتی را به «عناوین پایان‌نامه» تبدیل می‌کند. هدف اصلی، ایجاد «بانک اطلاعاتی مسائل و نیازهای فناورانه» است. این مرکز، چالش‌های دریافتی را به «عناوین پژوهشی قابل دفاع» تبدیل کرده و با ارائه مشوق‌های مالی و امتیازی، دانشجویان تحصیلات تکمیلی را ترغیب می‌کند تا پایان‌نامه‌های خود را از این سامانه انتخاب کنند. این فرایند تضمین می‌کند که پژوهش‌ها به حل یک «مسئله واقعی» کمک کرده و نتایج آن‌ها (در قالب راه‌حل یا مدل کسب‌وکار) مستقیماً به متقاضی بازگردانده شود. مدل عملیاتی این مرکز P2P (مسئله تا نمونه اولیه) است. این مرکز هم‌آفرینی برای انجام مأموریت خود، سه بخش کلیدی را در بر می‌گیرد:

• بخش ارتباط‌پذیری (جذب چالش): مسئول جذب چالش از صنعت، مدیریت قراردادها، مالکیت فکری (IP) و جنبه‌های حقوقی همکاری.
• بخش نمونه‌سازی سریع: فراهم کردن فضای فیزیکی تبدیل سریع ایده‌ها به یک حداقل محصول قابل ارائه (MVP).
• بخش مدیریت محتوا و رسانه: تولید و انتشار محتوا، اطلاع‌رسانی رویدادها و فراهم کردن بستری برای تمرین رسانه‌ای دانشجویان.

برای این منظور اقدامات اجرایی کلیدی زیر مورد توجه این مرکز خواهد بود:

• تمرکز مسئله‌محور: تمرکز بر حوزه‌های مزیت رقابتی دانشکده (مانند مدیریت آب، کشاورزی هوشمند) و شروع کار از چالش‌های مبرم صنعت، نه صرفاً تولید ایده.
• تقویت پیوند با صنعت و جامعه: ایجاد شبکه گسترده همکاری با بخش خصوصی، دولتی، و سرمایه‌گذاران خطرپذیر (VC)، ارائه مشاوره‌های تخصصی (حقوقی، مالی، تجاری‌سازی) و هدایت پروژه‌های دانشجویی به سمت مسائل دارای حامی مالی.
• توسعه منابع انسانی: ارائه آموزش‌های کاربردی (تجاری‌سازی، مهارت‌های نرم) علاوه بر دروس سنتی، و ایجاد میز آینده‌پژوهی.
• سازوکارهای مالی و حمایتی: تسهیل جذب سرمایه (برگزاری رویدادهای دِمودی)، حفاظت از مالکیت فکری و تأسیس یک صندوق بذر  کوچک برای تزریق سرمایه اولیه به استارتاپ‌های دانشجویی.

2-بانک مسائل واقعی: ایجاد سامانه‌ای برای ثبت نیازهای فناورانه و اجتماعی سازمان‌های جهاد کشاورزی و بخش خصوصی.

3-پروژه‌های اقدام‌پژوهی: هدایت پایان‌نامه‌ها به سمت حضور در فیلد (مزرعه، روستا و صنایع کشاورزی و مواد غذایی) برای حل عملی مشکلات به جای پژوهش‌های کتابخانه‌ای صرف.

محور چهارم: حکمرانی تحول و پایداری منابع (الزامات اجرا)

• کمیته راهبری تحول: تشکیل کمیته‌ای متشکل از مدیران، اساتید پیشرو و نمایندگان دانشجویان برای پایش مستمر برنامه.
• تنوع‌بخشی به منابع مالی: جذب حمایت از مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها (CSR)، قراردادهای پژوهشی کاربردی و ایجاد صندوق بذر برای حمایت از استارتاپ‌ها

فصل دوم: شرح اقدامات تحولی گروه اقتصاد کشاورزی

در راستای تحقق مأموریت‌های نوین دانشکده و گذار از آموزش‌های نظری صرف به مهارت‌آموزی تقاضامحور، گروه اقتصاد کشاورزی بازآرایی ساختار آموزشی خود را بر مبنای پاسخگویی به چالش‌های نوظهور امنیت غذایی و بازارهای مالی در دستور کار قرار داده است.

جدول 4- وضعیت رشته‌/گرایش‌های فعال و در دست تصویب گروه اقتصاد کشاورزی

برنامه تحولی پیش‌رو، با عبور از سرفصل‌های فعلی، بر طراحی رشته‌هایی تمرکز دارد که حلقه‌ی مفقوده میان دانش اقتصاد و نیازهای واقعی بنگاه‌های اقتصادی و منابع طبیعی کشور هستند. این استراتژی آموزشی در قالب سه محور کلیدی زیر عملیاتی خواهد شد:»

الف) رشته مهندسی اقتصاد منابع و غذا در مقطع کارشناسی و با هدف آموزش مبانی و اصول اقتصاد در مدیریت منابع تولید کشاورزی، منابع طبیعی و تولید غذا

ب) رشته مهندسی اقتصاد کشاورزی-مدیریت کسب و کار کشاورزی در مقطع کارشناسی ارشد با هدف آموزش اقتصاد و مدیریت کسب‌وکارهای کشاورزی و غذایی، بازاریابی، کارآفرینی و تجارت بین‌الملل.

علاوه بر این مقطع کارشناسی ارشد، این دوره به صورت کارگاهی و ارائه گواهی به مشارکت کنندگان در قالب MBA کوتاه مدت نیز دنبال خواهد شد. این کارگاه‌ها با مشارکت مدیران شرکتهای برزرگ حوزه کشاورزی و غذا و در حوزه‌های خرده‌فروشی، برندسازی، تحقیقات بازار و توسعه بازار و عناوین مشابه ارایه خواهد شد و منتج به صدور به گواهی از مرکز آموزش‌های آزاد خواهد شد.

ج) رشته مهندسی اقتصاد کشاورزی – مالیه کشاورزی در مقطع کارشناسی ارشد با هدف تلفیق دانش مالی، اقتصاد کشاورزی و مدیریت ریسک برای نقش‌های کلیدی در بانکداری کشاورزی، بیمه محصولات و سرمایه‌گذاری در زنجیره تأمین غذا

فصل سوم: شرح اقدامات تحولی گروه ترویج و آموزش کشاورزی

حركت ماموريت گروه از نسل اول ترويج موسوم به  «مهندسی ترویج و آموزش کشاورزی» به ماموريت نسل دوم مبتني بر «مهندسی نوآوری و سیستم‌های اجتماعی کشاورزی»

 فلسفه این تغییر ماموريت یک تغییر سطحی نیست، بلکه منطبق با اصول مدیریت آموزش عالی کشاورزی یک «تغییر پارادایمی» است. در بستر چنین اقدامی لازم است از مدل خطی و بالا به پایین «ترویج» موسوم به انتقال فناوری به مدل شبکه‌ای و تعاملی «سیستم‌های نوآوری» حرکت کرد. دانشگاه واخنینگن رویکرد خود را کاملاً بر محور سیستم‌های نوآوری کشاورزی (AIS) بنا نهاده است. در این مدل، تمرکز بر طراحی شبکه‌های دانش، ظرفیت‌سازی برای نوآوری و تسهیل همکاری چندجانبه بین دولت، صنعت، کشاورزان و محققان است. این دقیقاً همان نقشی است که عبارت «مهندسی نوآوری» منعکس می‌کند: طراحی فرآیند خلق، انتقال و پذیرش نوآوری. بخش‌های ترویج در بسیاری از دانشگاه‌های آمریکای شمالی نیز طی یک دهه گذشته رویکرد خود را به سمت پلتفرم‌های نوآوری  تغییر داده‌اند که وظیفه گروه را از آموزش صرف به مدیریت پویایی‌های شبکه‌ای نوآوری ارتقاء می‌دهد. به طور کلی در این دانشگاه‌ها، تحلیل چرایی شکست یک نوآوری (به عنوان پذیرفته نشدن یک روش نوآورانه یا فناوری توسط کشاورزان)، در بافت اجتماعی و با ملاحظات آینده‌پژوهی صورت می‌گیرد. بر این پایه نام «سیستم‌های اجتماعی» دقیقاً نشان می‌دهد که گروه فراتر از «آموزش»، به «مدل‌سازی و بازطراحی نهادها و ساختارهای رفتاری» می‌پردازد تا تغییرات اجتماعی مورد نیاز رخ دهد. بر این مبنا بازتعریف گروه بر پایه‌های علمی زیر استوار است که هر سه مورد، هسته اصلی فعالیت‌های دانشگاه‌های کارآفرین و جامعه‌محور در بخش کشاورزی هستند:

۱. ضرورت تمرکز بر نوآوری کشاورزی: تمرکز از مدل سنتی خطی ترویج دانش به مدل سیستم نوآوری کشاورزی تغییر یافته است. در مدل AIS، موفقیت صرفاً به تولید یا انتقال دانش بستگی ندارد، بلکه به ظرفیت شبکه‌ای برای ایجاد و تسهیل نوآوری (تغییرات فناورانه، سازمانی و نهادی) بستگی دارد. مهندسی نوآوری دقیقاً به معنای طراحی، اجرا و مدیریت فرآیندهای پیچیده تولید، پذیرش و انتشار نوآوری‌ها در مقیاس‌های مختلف است.

۲. اهمیت «سیستم‌های اجتماعی کشاورزی» در مدیریت تغییر و پایداری: مسائل امروز کشاورزی (مانند تحولات رفتاری و جمعی در برابر پدیده‌هایی چون تغییر اقلیم) صرفاً فنی نیستند؛ آن‌ها «مسائل» با ریشه‌های عمیق اجتماعی، اقتصادی و نهادی هستند. حل این مسائل نیازمند درک عمیق از سیستم‌های اجتماعی-فنی است. نقش گروه از آموزش فردی به تحلیل و مدیریت تغییرات در شبکه‌ها، سازمان‌ها و نهادها  تغییر می‌یابد. این امر شامل تحلیل پویایی‌های قدرت، رفتار ذینفعان، سیاست‌گذاری‌ها و نهادسازی‌های محلی است. تمرکز بر نوآوری‌های اجتماعی و حکمرانی مشارکتی و ایجاد کمپین‌های مرتبط با فراخوانهای عمومی در مسائل تغییر رفتار پایدار.

۳. لزوم استفاده از «رویکرد مهندسی» در علوم اجتماعی-اقتصادی: واژه «مهندسی» در این مفهوم، دیگر صرفاً به معنای علوم سخت نیست، بلکه به معنای «طراحی و ساخت راهکار» برای مسائل پیچیده اجتماعی است. این گروه با رویکرد مهندسی سیستم‌ها، مسئولیت تحلیل، طراحی، مدل‌سازی و پیاده‌سازی مداخلات اجتماعی و فناوری‌های سازمانی را بر عهده می‌گیرد تا کارایی و اثربخشی اکوسیستم نوآوری کشاورزی را به حداکثر برساند. این گروه در برنامه تحول، نقش پل ارتباطی و تسهیل‌کننده تجاری‌سازی را ایفا می‌کند؛ جایی که ایده‌ها از طریق فرآیندهای مهندسی نوآوری به راه‌حل‌های قابل پذیرش و مقیاس‌پذیر در سیستم‌های اجتماعی تبدیل می‌شوند. در کل تمرکز بر فرآیندهای خلق، پذیرش و انتشار نوآوری‌های (فنی، سازمانی، اجتماعی) در بخش کشاورزی و تحلیل و مدیریت پیچیدگی‌های اجتماعی و شبکه‌های ذینفعان در حضور فناوری‌های نوین کشاورزی و تحولات رفتاری و یادگیری در نظام های هم ارز و با تمرکز جدی بر توسعه قابلیت اشتغال پذیری دانشجویان از بنیادهای اصلی این بازتعریف خواهد بود.

جدول 5- وضعیت رشته‌/گرایش‌های فعال گروه ترویج و آموزش کشاورزی

با عنایت به تغییر ماموریت گروه سه اقدام گروه شامل موارد زیر خواهد بود:

الف- در این راستا رشته کارشناسی «مهندسی نوآوری و کسب وکار کشاورزی پایدار» طراحی و جایگزین رشته فعلی ترویج و آموزش کشاورزی در سطح کارشناسی خواهد شد و موضوعاتی چون مدیریت اکوسیستم‌های نوآوری کشاورزی، تفکر طراحی در حل مسائل کشاورزی، تحلیل شبکه‌های اجتماعی و تسهیل‌گری، ترویج دیجیتال و پلتفرم‌های دانش‌بنیان، مدیریت تولید محتوای آموزشی-اقناعی دیجیتال و مدیریت گذار به سوی پایداری مورد توجه قرار گرفت. در مقطع کارشناسی ارشد نیز علاوه بر بازنگری در گرایش‌های موجود، رشته علوم شناختی کشاورزی و تحلیل تصمیم طراحی خواهد شد.

ب-طراحی رشته نوآوری و کارآفرینی کشاورزی در سطح مقطع دکتری و پس از تجربه موفق گرایش مشابه در مقطع کارشناسی ارشد، نیز با عنایت به تحولات جدی نظام‌های ترویج کشاورزی در سطح جهانی به سمت توسعه بازارهای محصولات کشاورزی، تغییر شیوه مدیریت منابع انسانی بخش کشاورزی، معیشت پایدار کشاورز و کاربست علوم شناختی در مطالعه رفتار پذیرش و انتشار نوآوری در ساختارهای اجتماعی، صورت پذیرفت. در این راستا هدایت پایان‌نامه‌ها از موضوعات توصیفی صرف، به سمت «پژوهش‌های اقدام‌محور» و طراحی «مدل‌های مداخله» برای حل مشکلات، حرکت خواهند کرد.

ج-توسعه آزمایشگاه‌های مرتبط با شبیه‌سازی فرایندهای کسب و کار و نوآوری و مطالعات پداگوژی و سیاست‌گذاری آموزش نیز با تدوین برنامه نقشه راه اجرایی در دستور کار گروه قرار خواهد گرفت.

فصل چهارم: شرح اقدامات تحولی گروه مدیریت و توسعه کشاورزی

گروه مدیریت و توسعه کشاورزی، هم‌گام با دیگر گروه‌های دانشکده، با بازنگری در مأموریت‌های آموزشی و پژوهشی خود و با رویکردی جامع، نظام‌مند و آینده‌نگر، در مسیر تحول دانشکده اقتصاد و توسعه کشاورزی گام برمی‌دارد و می‌کوشد به عنوان بازیگری اصلی در تحقق اهداف این سند نقش آفرینی کند.

محورهای اصلی برنامه تحول گروه

در پاسخ به چالش‌های فوق، برنامه تحول گروه مدیریت و توسعه کشاورزی بر سه محور اساسی استوار است:

اول) بازآفرینی تصویر عمومی و ارتقای توانمندسازی: بازتعریف و ارتقای تصویر رشته‌های کشاورزی و توانمندی‌های فارغ‌التحصیلان آن از طریق تقویت مهارت‌های حل مسئله، نوآوری و کارآفرینی.

دوم) هم‌افزایی بین‌رشته‌ای و اثرگذاری اجتماعی: ایجاد سازوکارهایی برای مشارکت مؤثر در حل مسائل واقعی جامعه و تصمیم‌سازی از طریق همکاری‌های بین‌رشته‌ای و تعامل با محیط بیرونی.

سوم) نقش‌آفرینی به عنوان پُل ارتباطی: ایفای نقش فعال به عنوان نماینده دانشگاه در ایجاد پیوند و همکاری سه‌جانبه بین دولت، جامعه و بخش خصوصی، از طریق توسعه مراکز، هسته‌ها و رصدخانه‌های تخصصی.

جدول 6- وضعیت رشته‌‌های فعال گروه مدیریت و توسعه کشاورزی

در راستای محور اول (بازآفرینی تصویر و توانمندسازی) برنامه گروه مديريت و توسعه كشاورزي عبارت از موارد زير خواهد بود:

1) بازنگری اساسی در برنامه‌های درسی: بازبینی و روزآمدسازی سرفصل‌های درسی موجود و طراحی رشته‌های جدید همسو با نیازهای روز جامعه و بازار کار.

2) تغییر ترکیب آموزشی: افزایش سهم دوره‌های مهارت‌افزایی، کارآفرینی، آینده‌نگاری، بازدیدهای میدانی و کارورزی در برنامه‌های آموزشی.

3) تنوع‌بخشی به نوع دوره پژوهشي در هر دو مقطع كارشناسي ارشد و دكتري: در اين زمينه گروه بدنبال پياده‌سازي دو الگوي زير برای پروژه‌های پایانی در بخش پژوهشي رشته‌هاي خود خواهد بود:

الف) الگوی کارآموزی/اینترنشیپ (محقق مقیم): انجام دوره‌های عملی در بخش دولتی، خصوصی یا صنعتی با هدف به کارگیری آموخته‌ها در محیط حرفه‌ای، کشف علاقه‌مندی‌ها و کسب اعتماد به نفس و بلوغ شغلی.

ب) الگوی پژوهش مسئله‌محور: انجام پژوهش‌هایی که مستقیماً از مسائل استخراج‌شده از طریق دفاتر ارتباط با صنعت و رصدخانه‌های دانشکده نشأت گرفته و به حل یک مسئله واقعی منجر شده و زمینه‌ساز اشتغال دانشجو باشد.

4) طراحی و راه‌اندازی رشته‌های جدید: پیگیری ایجاد رشته‌های نوین از جمله:

الف) مدیریت کسب‌وکارهای روستایی (MBA روستایی) در مقطع کارشناسی ارشد.

ب) مدیریت راهبردی کشاورزی در مقطع دکتری، با هدف تربیت نیروهای متخصص در حوزه مدیریت آینده‌نگر و راهبردی بخش کشاورزی.

ج) حکمرانی و حقوق روستایی و کشاورزی در مقطع کارشناسی ارشد، به منظور پر کردن خلأ علمی و تربیت نیروی متخصص در این حوزه.

در راستای محور دوم (هم‌افزایی و اثرگذاری اجتماعی): گروه با مشارکت سایر گروه‌های دانشکده و از طریق تأسیس اندیشکده، مراکز و هسته‌های پژوهشی مسئله‌محور، بستری برای تعامل مستقیم و مستمر با نمایندگان بخش خصوصی، اجرایی و جامعه روستایی فراهم می‌کند. هدف از این اقدام، استخراج مسائل واقعی، جهت‌دهی به پژوهش‌های تقاضامحور و کارآموزی‌های هدفمند دانشجویان است که در نهایت به افزایش اثرگذاری دانشگاه بر جامعه، ارتقای مهارت دانشجویان و تغییر نگرش اجتماعی نسبت به نقش دانشگاه منجر خواهد شد.

در راستای محور سوم (نقش پُل ارتباطی): گروه با مشارکت در ایجاد و فعال‌سازی هسته‌های نوآوری و کارآفرینی در سطح دانشکده، زمینه ارتباط، همکاری و کارگروهی بین دانشجویان و شرکت‌های دانش‌بنیان و بخش صنعت را بیش از پیش فراهم می‌نماید. این رویکرد بدون شک به افزایش انگیزه تحصیلی، ارتقای توانمندی‌های کارآفرینی دانشجویان و در نهایت مهیاسازی زمینه‌های اشتغال آنان کمک شایانی خواهد کرد.

این برنامه‌ریزی‌ها، گروه مدیریت و توسعه کشاورزی را به بازیگری پویا و اثرگذار در اکوسیستم نوآوری و یادگیری دانشکده تبدیل خواهد کرد که رسالت پیوند دانشگاه با جامعه و بازار را به شکلی ملموس محقق می‌سازد.